Сумо тайлбарлагч Б.Мөнхбат: Хакухог “Манай бүсгүйтэй гэрэлчихлээ” гэж Япончууд ач холбогдол өгөөгүй

Нацу башё өндөрлөхдөө шинэ Монгол ёкозүнагаар “гоёж” Кёкүшюзан гавъяат их хүндлэлээр хүрээлүүлэн албан ёсоор зодог тайлсан гэзд л Японы сумогийн ертөнц сонин хачин ихтэй байна. Үнэхээр ч хаа хаанаа дөрвөн жил гаруй хугацаанд завсаргүй ноёрхсон Асашёорюү аваргатай ач тач үзэлцэх шинэ аваргыг хүлээж байсан нь үнэн билээ. Манайхны хувьд Монгол цустай хоёр ёкозүнагаа цаашид хэрхэн барилдахыг хүлээж сууна. Харин Япончуудын хувьд “Хөх луу” цагаан тас хоёрын халз тулааныг харахын тулд ирэх башёг догдлон хүлээж байгаа гэх. Тийм ч болохоор МҮОНТ-зэр сумо тайлбарладаг, “G mobile” компаний зөвлөх Б.Мөнхбаттай уулзаж сумогийн сонин хачныг сонирхлоо.

-Хакухогийн шинэ цолны ёслол, түүнийг сумод хөтөлж аваачсан Кёкүшюзаны зодог тайлах ёслолтой давхцсаныг эориудаар тохируулсаи гэж харж болох уу?
-Кёкүшюзаны зодог тайлах ёслол 6-р сарын 2-нд болно гэдэг тов бүр урьдчилаад гарсан байсан. Тэр товоороо болдгоороо болсон. Хакухогийн хувьд ёкозүна цол авах боломж, нөхцөлтэйгээр барилдаж байгаа гурав дахь башё шүү дээ. Гэсэн ч яг юу болохыг хэн ч урьдчилан төсөөлж чадахгүй. Ер нь бол озэкигийн бэлтгэл сайн хангагдсан, бас гэрлэлтээ бүртгүүлсэн, охинтой болсон гээд олон баяр давхацсан учраас ёкозүна цол авъя гэдэг бодол өөрт нь үнэхээр илүү давамгай байсан байх. Тэр ч утгаараа их сайхан барилдаж, авах авахдаа аваргыг давж аварга цолыг авлаа. Өөрийн чинь асууж байгаа шиг уг хоёр ёслолыг зориудаар давхцуулсан юм биш. Кёкүшюзаны зодог тайлах ёслолыг хэзээ хийхийг, Сумогийн холбоо хуралдаж шийдэж байх тэр үед Хакухогийн ёкозүна болж, ёкозүнагийн дохё-ири ёслол хийх асуудал хаа ч байгаагүй. Нацу башёгийн 11 дэх өдрийн барилдаан эхлэхийн өмнөхөн “Хэрвээ ёкозүна болсон тохиолдолд, журмын дагуу 6-р сарын 1-нд дохё-ири хийх ёстой” гэдэг тов нь гарч байсан.

-Шинэ аваргын анхны ёслолыг үзэхээр цугласан хүмүүсийн тоо гадаадын аваргуудын хувьд дээд амжилт гэж байна?
-Хакуход ёкозүна цол ойрхон байна гэдгийг Японы сумогийн мэргэжилтнүүд эртнээс хэлж байсан. Тэр ч утгаараа гуйж аваагүй, үнэхээр хүчээрээ уран сайхан барилдаж авсан. Еслол дээр 4300 хүн очсон байна лээ. Хакухо маш сайхан тайван, ямар нэг тэвдсэн сандарсан зүйлгүй, алдаа гаргаагүй хийсэн. Дагвадоржийн хувьд ёкозүна цол аваад бас дохё-ири хийхдээ заримдаа алдаж байсан гэж байгаа. Ёслолд бэлтгэхийн тулд маш их хөдөлмөрлөдөг. Хакуход аваргын ёслолд бэлтгэл хийх хоёр өдрийн маш богино хугацаа байсан. Ер нь ёкозүна цолыг авах гэдэг үнэхээр хэцүү даваа шүү дээ. Кайо гэхэд озэки цолтой ёкозүнагийн эрэмбэтэй барилддаг хүн. Таван удаа түрүүлээд ёкозүна цол авч чадаагүй л байна. Өнгөрсөн 4 жил хагасын хугацаанд Д.Дагвадорж ёкозүнагийн хувьд маш том хариуцлагыг үүрч авч явж байсныг энд тэмдэглэх ёстой. Одоо харин Японы үндэсний бөх сумогийн зүүн, баруун жигүүрт хоёр Монгол бөх ёкозүна цолтойгоор гарч ирнэ. Энэ талаар ёкозүнагийн зөвлөл дээгүүр сонин яриа болсон л доо. Хакухогоос “Хөх луутай, цагаан шувуу халз үзэх нь байна. Та юу гэж бодож байна” гэж асуухад манай хүн эхлээд жаахан сандарсан ч төдөлгүй “Бид хоёрын хувьд зүүний манлай, барууны манлай гэдэг утгаараа өрсөлдөж, олныг шуугиулсан сайхан барилдаан үзүүлнэ ээ” гэж сайхан хариулсан. Түүнээс луутай, тас шувуу тэрсэлдсэн утгын хариулт өгөөгүй.

-Хэн сайн барилдсан нь зүүний манлайгаас гарах ёстой. Тэгэхээр долоон сарын башёд манай хоёр ёкозүнагийн яг хэн нь зүүн жигүүрээс гарах бол? Асашёорюүгийн хувьд хараахан дай ёкозүна болоогүй. Хакухо цолоо бататгахын тулд зайлшгүй сайн барилдахаас аргагүй. Нэг ёсондоо жинхэнэ тэмцэл эхэлж байна?
-Хэн нь зүүн жигүүрээс гарах вэ гэдэг нь 6-р сарын 25-нд банзуке гарахад тодорхой болно. Манай үндэсний бөхөд бол түрүүлж аварга цол авсан хүн дандаа зүүндээ гардаг. Японд бол тухайн башёдоо хэн сайн барилдсан нь дараагийн башёд зүүний манлайд гардаг. Тэгэхээр чухам яахыг сайн мэдэхгүй байна. Хакухогийн хувьд ёкозүна цолтой л барилдахдаа биш, аавынхаа захисны дагуу Их ёкозүна болохын төлөө л барилдана гэсэн үг. Өөрөө ч бодож байгаа байх.Тэгэхээр одоо гуравдахиа түрүүллээ. Өшөө цаашаа хорь, тэрнээс илүү түрүүлэхийг бодно гэсэн үг. Дай ёкозүна болно гэсэн дүрэм бол байхгүй. Шингитай буюу сэтгэл зүрх, уран мэх, бяр чадал бүх юм цогцлоод төгс болохоороо л их аварга болж байгаа юм. Энэ чинь цол биш дуудуулах хүндлэл. Хэн ч үзээд, уншаад хараад л маргахын аргагүй “Өө их аварга” гээд хүлээн зөвшөөрөх ёстой байхгүй юу.

-Тэр их олон сая хүнтэй Японы сумод гурав хүрэхгүй сая хүнтэй Монголоос очсон бөхчүүд хаанчлалаа тогтоогоод байгааг манайхны хувьд “сэргэж байгаа үндэстний шинж” гэж ярьж байна. Харин Япончуудын тухайд энэ “хаанчлалыг” зогсоох хэрэгтэй гэсэн байр суурьтай байгаа биз?
-Би Хакуба Өнөржаргалыг дөнгөж сумод орох нь шийдэгдсэний дараа дэвжээнд нь зочилж, дэвжээнийх нь багшаас “Сумогийн багш нар яагаад Монгол бөхчүүдийг илүү сонирхдог юм бэ. Тэрбум хол давсан хүнтэй Хятад гэж улс байна” гэж асуухад. Тэгэхэд “Монгол хүн үнэхээр цаанаасаа өөр. Байгаль, идэж ууж буй хоол хүнс, ёс заншил, эртний уламжлалт бөх зэрэг бүх юмнаас үзэхэд Монгол хүн бол үнэхээр суурь, хөл сайтай” гэж байсан. Тэгээд удам гэж сайхан юм байна шүү дээ. Тэгэхээр Монголын эрин үе гэж хэлэх нь ч арай дэгсдүүлнэ. Япончууд “Монголчууд чинь түрүүлчихлээ, барьлаа” гээд янз бүрийн хэл ам болоод байдаггүй. Тухайн Япон хүн сумогоо үзэж л сайхан баясаж байгаа. Екозүна гэдгийг тэд нар Монгол хүн байна гэдэг утгаараа биш, манай үндэсний сумогийн сайхан ёкозүна гэдгээр нь хүлээж авдаг. Хоёр ёкозүнагийн тухайд ёкозүнагийн зөвлөлийн бас нэг хүн “Долоон сарын башёгоос эхлээд нэг нь хөдөлгөөнтэй, нөгөө нь их тайван хоёр ёкозүнагийн эрин үе эхэлж байна” гэж байсан. Тэр хөдөлгөөнтэй, тайван гэсэн ханзан дотор маш олон эерэг, сөрөг талын утга бий. Ер нь Японы сумогийн мэргэжилтнүүдээс ч юм уу эсвэл сумо барилдаж байсан хүмүүсээс албан ёсоор Монголын бөхчүүдийн хаанчлалыг зогсооно гэж айхтар яриад байсан хүн байхгүй. Китанофүжи ояката “Манай сүүлийн үеийн залуучууд бэлтгэл сургуулилт бүх юмаа хийгээд л байх шиг байх юм. Хэнд ч мэдэгдэхгүй нэг л юм цаанаасаа дутаад байна” гэж байсан. Ер нь нэг хэсэг сумо үздэг үзэгчдийн тоо цөөрөх хандлагатай байсан. Харин сумогийн холбооны ерөнхийлөгч Китанофүжи ояката “Дөрвөн жил гаруй хугацааны дараа хоёр ёкозүнатай боллоо. Энэ утгаараа үзэгчдийн сумод хандах хандлага арай өөр болох байх” гэж онцолсон. Дэвжээний эзэд, багш нарын зүгээс Япон бөхчүүдээ гаргаж ирэх тал дээр анхаарч байгаа нь мэдээж. Тийм ч учраас сүүлийн үед гарч ирээгүйгээрээ шинэ үеийн залуучууд гарч ирж сумод өөрчлөлт оруулж байгаа.

-Манайхны сумочид дунд Япон бүсгүйтэй гэрлэж иргэн нь болсон, бас иргэн нь болох сонирхолтой хүмүүс цөөнгүй байдаг шиг байгаа юм. Харин Япон бүсгүйтэй гэрлэж, хүүхэдтэй болсон Хакуход тэндэхийн иргэн болох зайлшгүй шаардлага тулгарах болов уу?
-Тэр чинь хувь хүний л шийдэх асуудал. Цэвэгнямыг хэзээ ч, хэн ч Япон хүнтэй суу гэж хэлээгүй. Хүний бие биенийгээ хайрлах, дурлахыг хэн ч тушааж, хязгаарлаж болохгүй шүү дээ. Японд энэ асуудлыг хэзээ ч улс төржүүлж, “шум” болгож авч үзээгүй. Хэн хэнтэйгээ суух нь тэр хүний асуудал учраас Японд үүнийг хүлээж авдаггүй, ач холбогдол өгдөггүй. Хакухо “Хурим хийгээ юу, баяр хүргэе ээ” гэсэн болохоос “Хүүе манай Япон хүнтэй суучихаж” гэж хэн ч яриагүй. Манайд л ингэж шуугиад байгаа болохоос биш, Японд энэ талаар шуугисан юм байхгүй. Ер нь Японы иргэн болсон Цэвэгнямыг ч, бусад Монгол бөхчүүдийг ч тэр Япон улсын иргэн болооч гэсэн санал шахалтыг хэзээ ч, хэн ч, хаанаас ч одоог хүртэл тавиагүй. Энийг тухайн хүн өөрөө л шийдсэн асуудал. Хүнд дэвжээгээ аваад явах ч юм уу, ояката болъё гэсэн бодол байж болно шүү дээ. Хакухогийн хувьд одоогоор тийм зүйл огт яригдаа ч угүй байгаа. Өөрөөр хэлбэл хадам аав ээжийн талаас нь “Нэгэнт манай охинтой суусан юм чинь. Японы иргэн бол” гэсэн юм байхгүй.

-Манай зарим сумочдын талаар насанд хүрээгүй охидыг Японд аваачиж бизнес хийдэг гэж сонсогдох болсон. Энэ талаар та юу мэдэх вэ?
-Энэ бол манай сонин хэвлэл дээр л гарсан яриа. Японы сонин хэвлэлээр нэг ч удаа тийм юм гараагүй. Ер нь сумо барилдаж байгаа бөх бол ажлаа хийж байгаа хүмүүс гэсэн үг. Өөрөөр хэлбэл тэр хүн барилдаж хоолоо залгуулж байгаа. Давхар бизнес эрхэлдэггүй.
-Ингэхэд та өөрөө сумотой яаж холбогдсон хүн бэ?

-Би 1983 онд Японы боловсролын яамны тэтгэлгээр сурах гэж очсон анхны оюутнуудын нэг. Сумог анх очсон жилийнхээ 5 сарын Нацу башёгоос эхэлж үзсэн. Тэрнээс хойш өдийг хүртэл 24 жил сумог үзэж байна. Хамгийн анх. бодитоор 1984 оны 10-р сард Зэнкоожи башёг үзэж байсан. Тэгээд үнэхээр биширсэн л дээ. Манай Монгол үндэсний бөхтэй төстэй талууд олон байсан. Тэгэхэд нэг дор Чионофүжи, Китаноүми, Китао, Оонокүни, Кокитоорики, Асахафүжи гээд олон ёкозүна, мөн долоо, найман озэки нэг дор барилдаж үнэхээр өрсөлдөөнтэй үе байсан...

КЕКҮШЮЗАН: Намайг дэмжсэнд баярлалаа

Сүмогийн ертөнцөд уран барилдаанаараа олон мянган хөгжөөн дэмжигчтэй болж чадсан бөх бол Монгол Улсын гавьяат тамирчин Кёкүшюзан Д.Батбаяр билээ.

Түүний зодог тайлах ёслол уржигдар Токиогийн Кокукиган ордонд боллоо.

КЕКҮШЮЗАНЫ ТУХАЙ

Одоогоос 16 жилийн өмнө Ошима багш Монголд ирээд ирээдүйн аваргуудыг хайж явахад Д.Батбаяр түүний хараанд өртжээ. Ингээд тэрээр 1992 оны гуравдугаар сард мэргэжлийн сүмод орсон түүхтэй. Хэдийгээр шантрах үе байсан ч бэлтгэлээ уйгагүй хийсээр 1995 оны гуравдугаар сард жүрёо зиндаанд дэвшиж цолтой бөх боллоо.
Ингэж тэр Монголын сүмочдоос анхлан цолтой бөх болж монгол хүн энэ спортоор хичээллэх боломжтой гэдгийг нотолсон юм. Бүгд л дээд зиндаанд барилдахыг хүсдэг болохоор жүрёод жинхэнэ тэмцэл өрнөдөг аж. Энэ хэцүү үед тэрээр уг зиндаанд хоёр удаа түрүүлээд амжив. Ингээд 1996 оны есдүгээр сард сүмоч болгоны зодоглохыг хүсдэг дээд зиндаанд дэвшиж чадлаа. Дээд зиндааны эхний тэмцээнээс эхлээд л Кёкүшюзан олон угсраа гайхамшигтай мэх хийж хүчтэй өрсөлдөгч нараа өвдөг шороодуулж байв. Тиймдээ ч мэхний их дэлгүүр гэсэн нэртэй болж алдарт Майноумигаас энэ алдрыг нь "булааж" авсан билээ. 1997 оны гуравдугаар сард комүсүби боллоо. Бас л Монголын сүмочдоос анхлан энэ цолыг хүртэж булган сүүлтэй бэх болох гараагаа тавьсан юм. Кёкүшюзан тусгай шагналыг таван удаа хүртжээ. Үүнээс уран мэхтэй бөхийн шагналыг хоёр, дайчин бөхийн шагналыг хоёр удаа хүртсэнээс гарамгай барилдааны шагнал нь илүү жин дарна. Түүнчилэн их аварга цолтныг унагахад олгодог кинбоши шагналыг таван удаа хүртэж ямар мундаг бөх вэ гэдгээ нотолсон. Олон жил амжилттай барилдсан тэрээр өнгөрсөн оны арваннэгдүгээр сард зодог тайлахаар шийдсэн юм.

ЗОДОГ ТАЙЛАХ ЁСЛОЛ ГЭДЭГ НЬ...

Кёкүшюзаны зодог тайлах ёслол 12 мянган хүний суудалтай Кокугикан ордонд болсон. Гаднаас нь харахад том биш мөртлөө дотор нь ороход маш том ордон. Хүмүүс хоолоо аваад ордонд орох юм билээ. Учрыг лавлавал тэнд хоолны газар байдаггүй ажээ. Зурагтаар харахад хүмүүс хоол идэнгээ сүмо үздэг нь ийм учиртай юмсанж. Тэнд шар айраг ч чөлөөтэй ууж болно. Ер нь их чөлөөтэй газар гэж тодорхойлж болох юм. Нэгэнт л мөнгөө төлөөд орсон болохоор ийм зэргийн зүйлийг нэхэх нь арга ч үгүй биз. . Ёслол Японы терийн дууллаар эхэлсэн. Тэгэхдээ бичлэг тавьж биш, дөрвөн хүн амьдаар дуулж төрдөө хүндэтгэл үзүүлсэн юм. Удалгүй гэрэл унтарлаа. Гэнэт гэрэл асч ивээн тэтгэгч нарыг танилцуулах ажиллагаа эхэлсэн. Кёкүшюзан Японд ямар их нэр хүндтэйг тэр үед л жинхэнэ утгаар нь мэдэрсэн. Тус улсын томоохон компаниуд түүний зодог тайлах ёслолыг ивээн тэтгэж хөгжөөн дэмждэг бөхдөө урам хайрлажээ. Монголын компаниуд ч зүгээр суусангүй. МИАТ, Монгол газар, Спирт бал бурам зэрэг компаниуд энэ ёслолыг амжилттай зохион байгуулахад багагүй хувь нэмэр оруулсан. Тэр олон мянган хүнд үнэхээр том сурталчилгаа болж байна лээ. Үүний дараа тайлбарлагч Кёкүшюзаны тухай дэлгэрэнгүй ярьж хамаг нууцыг нь дэлгэчихэв. Анх хэрхэн сүмод хөл тавьсан, хэдэн хүүхэдтэй, ямар хоолонд дуртай гээд л. Хүнд бэлтгэлээс шантарч дэвжээнээсээ зугтаж байсан, бас чамгүй сайн бизнесмэн гэдгийг нь ч нуусангүй. Энэ бүхний эцэст Японы тайлбарлагч нэг зүйлийг ихэд онцолсон юм. Тэрээр Кёкүшюзаныг Монголын сүмочдын хувьд олон зүйл дээр анхдагч байсныг нь давтан ярьж байлаа. Үнэхээр ч тэр монголчуудын хувьд сүмогийн алтан хараацай гэдэгтэй хэн ч маргахгүй биз ээ. Удалгүй ёслолын гол баатар Кёкүшюзан таван настай хүүгийнхээ хамт дэвжээн дээр гарч ирлээ. Тэд яг л өрсөлдөгч нар шиг бие бие рүүгээ харж байгаад дэвжээний ёслолыг үйлдэв. Хүү нь их звлэгхэн хийх юм билээ. Тэгээд ёсыг бодож аав хүү хоёр барилдав. "Ширүүн өрсөлдөөн"-ий эцэст хүү нь ялахад ордонд цугласан олон мянган үзэгч халуун алга ташилтаар урамшуулав. ёслолыг хэт уйтгартай болгохгүйн үүднээс том жижиг хоёр сүмоч дэвжээнд гарч хошин үзүүлбэр сонирхуулав. Тэгэхдээ үзэгчдийг зүгээр нэг инээлгэх бус сүмо гэдэг спорт Японы түүх соёлд хичнээн их нөлөөтэйг ч давхар харуулж байлаа. Зодог тайлах ёслолын гол арга хэмжээний нэг нь жүрёо, дээд зиндааны бөхчүүдийн үзүүлэх барилдаан байдаг аж. Эхлээд жүрёогийнхон дэвжээнд гарсан. Бөхчүүдийг танилцуулсны дараа барилдаан эхлэв. Хэдийгээр үзүүлэх гэсэн тодотголтой ч зарим үед гал гарсан барилдаан гарч байлаа. Барилдааны дараа Кёкүтэнхо дэвжээнд гарч ирээд суув. Түүний үсийг үсчин их л нямбай засч байлаа. Уг нь Кёкүшюзаны үсийг л ингэж засах байх гэж бодсон учир хэрдээ л гайхашрав. Гэтэл энэ нь бас л үзүүлбэр байжээ. Сүмочдын үсийг засна гэдэг томоохон урлаг байдаг аж. Бараг 20 минут үсийг нь самнаад л байх юм. Ашгүй нэг юм дуусч Кёкүшюзаны үсийг хөндөх ёслол эхлэв. Эхлээд Японы дэмжигч нар үсэнд нь хүрэв. Яг л хүүхдийн даахь үргээж байгаа юм шиг. Хүндэлдэг бөхиинхөө үсэнд хүрэхэд тодорхой төлбөртэй байдаг. Японуудын хувьд нэг хүн хамгийн бага нь 5000 доллар өгсөн бол монголчууд хөнгөлөлт эдэлж нэг хүний доод босго 1000 доллар байхаар тогтоожээ. УИХ-ын гишүүдээс С.Баярцогт, Я.Санжмятав, Т.Бадамжунай нар Кёкүшюзаны үсэнд гар хүрсэн. Манлай уяач Д.Датваахүү, Д.Онон,, улсын заан Ч.Батзориг, Л.Мягмарсүрэн гээд олон хүн түүний үсэнд хүрч хүндэтгэл үзүүлсэн юм. Энэ үед Кёкүшюзан, намайг дэмжсэнд баярлалаа гэж хэлж байлаа. Бас Монголын сүмочид ч Кёкүшюзаны үсэнд гар хүрсэн. Ялангуяа шинэ их аварга Хакүхог дэвжээнд гарч ирэхэд үзэгчид нижигнэсэн алга ташилтаар угтсан юм.

Ама Д.Бямбадорж Хакухогийн сүйт бүсгүйн найзтай жиг ургуулжээ

Жил гаруйн өмнө Японд байдаг найз маань Хакухог япон бүсгүйтэй жиг ургуулсаныг хэлснээр сониндоо бичиж байсан боловч Мөөеө аварга тас үгүйсгэж “Хэл ам мэдэхгүй амьтны дэргэд Эрдэнэ аваргын охин дээр” гэж хээв нэг хэлж байсан.


Гэвч олны үг ортой гэдгээр хүү нь өнөөдөр чинээлэг японы хүргэн болж олон зуун сая долларын хөрөнгөний өв залгамжлагч боллоо. Цагаан сарын өмнөхөн Кёкүтэнхо Н.Цэвэгням япон бүсгүйтэй ханилсан билээ. Дээрх хоёр монгол залуугийн явдал нэгэнт олонд ил болсон. Харин нэг бяцхан хов дуулгахад сүмогийн дохёг уран мэх, хурц дайчин барилдаанаараа чичрүүлж байгаа Ама Д.Бямбадорж маань ч гэсэн бас л япон бүсгүйтэй жиг ургуулсан гэнэ шүү. Хэдийгээр түүний хувьд уй гашуу нь багасах яагаа ч үгүй байгаа боловч үүнийг мэдээлэх нь нэг их уршигтай зүйл биш байх гэж бодно.

Ямартаа ч түүний найз бүсгүй нь Хакүхо М.Даваажаргалын сүйт бүсгүй Вадо Саякогийн сурдаг дээдсийн сургуульд оюутан 20 настай бүсгүй гэнэ. Одоохондоо уг бүсгүйн нэрийг мэдэж амжаагүй байгаа бөгөөд тун удахгүй мэдээлж таны сонирхол шохоорхлыг дарах болно.

Мэдээллийн эх сурвалж: Маш нууц /2007.04.02/

Япон судлаач Д.Төмөрбаатар: Дэвжээний эзэд тохирсноор нэгэндээ худал унаж өгөх явдал байдаг

Их аварга Д.Дагвадорж даваа худалдаж авдаг уу?
Япон үндэстний ёс зүй, оюун санааны суурь ухааныг үзүүлсэн “Бүшидо” нэртэй ном монгол хэлээр хэвлэгдэн гарлаа. Уг номыг олон нийтэд танилцуулах нээлтийн ёслол саяхан Монгол Японы Төвд болов.

Бид уг номыг орчуулсан Монгол Японы Соёл Утга Зохиолын Төв ТББ-ын тэргүүн Д.Төмөрбаатартай хийсэн ярилцлагыг та бүхэнд толилуулж байна.

-Япончуудын өвөрмөц арга ухаан, бусад үндэстнүүдээс ялгарах гайхамшигт чанаруудыг тайлбарлан үзүүлсэн чухал номыг орчуулан монгол уншигчдад хүргэж байгаа танд баяр хүргэе. Юуны өмнө, манай уншигчдад Бүшидо гэдэг угийн утгыг тайлбарлаж өгнө үү?
-Бүши гэдэг бол самурай гэдэгтэй утга дүйх үг. До гэдэг нь “арга ухаан, зам мөр” гэсэн үг. Бүшидо гэсэн нийлмэл үг бол “бүши буюу самурай хүний баримтлах ёс зүй, аж төрөх арга ухаан” гэсэн утгыг илэрхийлнэ л дээ. Самурай анги давхарга Японд ойролцоогоор 700 орчим жил оршин тогтносон юм. Энэ анги давхарга үүсэн бий болж, оршин тогтнох хугацаанд бүрэлдэн бий болсон ёс зүй, оюун ухааны цогцыг Бүшидо гэж нэрлээд байгаа юм. Энэхүү цогц ухааныг Нитобэ Иназо гэдэг хүн цэгцлэн, барууныханд ойлгуулахын тулд Бүшидо гэдэг номын англи хэлээр бичин, 1899 онд хэвлүүлсэн юм. Япон хэлээр орчуулан гаргасан зургаа, долоон хувилбар бий. Хэдийгээр 100 гаруй жилийн өмнө зохиогдсон ч энэ ном өнөөдөр ч эрэлт хэрэгцээтэй, шилээвэр ном болсоор л байна.

-Япончуудын энэ ёс зүйн цогц ухаанаас жишээ татан, товчхон тайлбарлаж болох уу?
-Бүшидогоор бол, самурай хүн шударга ариун, зүй зохист ёсыг ягштал баримтлагч, бодит үнэн, чин үнэнийг л ярьж хэлдэг, нэр төрөө аминаасаа илүү өндөрт өргөж байх ёстой, эр зориг хатуужил тэвчээртэй байх ёстой гэж үздэг. Самурай хүн бол нинжин сэтгэлтэй, өрөвч сэтгэлтэй, эелдэг зан чанартай, урвашгүй үнэнч сэтгэлтэй байдаг. Хэрвээ эдгээр эрхэм дээд чанараа умартан, зарчмаасаа ухарсан бол харакири хийн амиа егүүттэж, хариуцлагаа хүлээдэг ёстой билээ Япончууд нэг баг болж ажиллахдаа гаргуун, зорилгодоо хүрэхийн тулд хамтран ажиллагчийнхаа үгийг маш сайн сонсдог, нийтийн эрх ашгийн тулд өөрийн хүсэл мөрөөдлийг ч золиосолж чаддаг. Энэ бүхэн Бүшидо дахь урвашгүй сэтгэл (Үнэнч сэтгэл) хэмээх эрхэм чанарын үр дүн юм л даа. Самурайн гэр бүл гэдэг бол нэгэн бүхэл эд. Үр хүүхэд, эхнэр нь гэрийн эзэн самурайн төлөө бүхнийгээ зориулах ёстой. Гэрийн эзэн самурай гэр бүлийнхээ хамтаар өөрийн овгийн эзэн ноёныхоо төлөө амь биеэ зориулна. Энэхүү самурайн харьяалагдаж байгаа овог бол бас л нэгэн бүхэл том “гэр бүл”. Энэ овгийнхоо төлөө самурай, мөн түүнчлэн овгийн эзэн самурай нь ч алив бүхнээ золиосолно. Харин овгийн эзэн самурай болон овгийн самурай нар овгуудыг нэгтгэн захирагч самурай-шёогүн ноёны төлөө, шёогүнээр дамжуулан эх орныхоо төлөө, самурай ёст аж төрөх ёсныхоо төлөө бүхнээ зориулна. Энэ бол эцгийн эрхт ёсноос огт өөр зүйл шүү. Эзэн ноёныхоо төлөө алив бүхнээ зориулж байна аа гэдэг бол, “эзэн ноёндоо боолын хувиар дарлагдан, бүхнээ золиосолж байгаа юм биш”, самурай анги давхаргын баримталж буй ёс зүйн өндөр дээд зорилгод бүхнээ зориулж байсан гэсэн үг.

-Өнөөдөр манайд хүний нэр төр ер нь үнэгүй шахам болж байна. Самурай хүн нэр төрөө аминаасаа илүү өндөрт өргөж байх ёстой гэж та хэллээ. Энэ талаар тодруулахгүй юу?
-Самурай гэхээр орчин үеийн бид нарт бол сэлэм эргэлдүүлсэн, алж талсан, байлдаж тулалдсан хүмүүс мэтээр л төсөөлөгддөг. Гэтэл ийм дүр төрхийн цаана самурай хүн бол шударга үйлсийн төлөө амиа өгөхөөс ч буцдаггүй, нэр төрөө юунд ч сэвтээдэггүй гэх мэт хүний эрхэм дээд, олон чанарыг биедээ шингэсэн, биеийн болоод сэтгэлийн аугаа их тэнхээтэй хүмүүс байсан байна. Үүнийг батлах олон жишээ дурдаж болох боловч энд ганцхан жишээ хэлье л дээ. 1868 онд Японд Мэйжи Ишин хэмээх ардчилсан их өөрчлөлт өрнөсөн. Энэ ардчилсан үйл явцын үр дүнд олон шинэ зүйл бий болж, хуучин харилцаа халагдсаны нэг бол самурай анги давхарга онц эрхт анги давхарга байхаа больж өмнө нь зөвхөн самурай гэдэг нэрээрээ л хүртэж байсан тэтгэлэг цалин пүнлүүгээсээ салсан явдал юм. Тэдэнд өөрсдийн хүч, хөдөлмөрөөр амьдрахаас өөр аргагүй цаг мөч тулж иржээ. Нэгэн самурай эр худалдаачны пүүсэнд ирж мөнгө зээлж шинэ ажил эхлэхээр болсон байна. Пүүсийнхэн самурай эрд хандан, “мөнгөний барьцаанд юу тавих вэ, та мөнгөө эргүүлэн буцааж төлж чадахгүй бол бид яах вэ”, гэж асуухад нөгөө самүрай “о варай күдасай”, буюу “мөнгөө эргүүлэн төлж чадахгүй бол намайг олны элэг доог болгоорой” гэж хариулсан гэдэг. Самурай хүн алдаа мадаг гаргах юм уу, самурайн ёс тангаргаас няцвал харакири хийж өөрийгөө егүүтгэдэг. Энэ бол самурай ёс журмаар өөрийн алдаа мадгийг цайруулж байгаа явдал юм. Харин өөрийн нэр төрийг гутаан, амьтан хүний элэг доог болно оо гэдэг харакири хийж үхсэнээс хэд дахин аз заяагүй, гутамшигтай явдал гэж үздэг байсан байна. Тэгэхээр дээрх самурай өөрийн “асар их үнэтэй” нэр төрийг барьцаанд тавьж байсан гэсэн үг. Өнөө үеийн бид нарын хувьд мөнгө зээлэх барьцаа гэдэг бол зөвхөн эд хөрөнгө, мөнгө л байдаг шүү дээ.

-Тэгэхээр энэ ухаан маань зөвхөн самурай анги давхаргынхны л мөрддөг зарчим байсан уу?
-Самурай анги давхарга бол нийгмийн хамгийн дээд, онцгой эрх дархтай анги байсан. Үүний хажуугаар бусад анги давхарга, энгийн хүмүүст өөрсдийн эрхэм дээд хүн чанар, ажил үйлсээрээ үлгэр дууриал болж байжээ. Өөрөөр хэлбэл, самурай нарын баримталж байсан зарчим, ёс нийгмээрээ баримтлах ёс зүй болж байсан байна. Бүр “хүний дээд нь самурай, цэцэгсийн дээд нь сакура” гэж хүртэл ярьдаг байсан.

-Энэ номыг зөвхөн япон хэл үзэж сонирхогчид ч биш, улс төрчид, нийгмийн ажилтнууд ер нь бүх л хүмүүс унших ёстой юм шиг санагдаж байна л даа?
-Тийм шүү. Энэ ном монголоор хэвлэгдэн гарч байгаад хэд хэдэн ач холбогдол байгаа юм. Юуны өмнө, монголчууд япончуудыг илүү таньж ойлгоход тус дэм болно. Түүнчлэн, япончуудтай харилцах, хамтран ажиллахад тун хэрэг болно. Үүнээс гадна, монголчууд маань япончуудын аж төрөх арга ухаанаар дамжуулан өөрсдийгөө нэг хараасай гэж бодож байна. Дээр би самурай хүний нэр төр ямар үнэтэй вэ? гээд л жишээ татлаа. Гэтэл “хүн нэрээ тогос өдөө”, “нэр хугарахаар яс хугар” гэх зэрэг зүйр үгсийн үнэ цэн одоо хэвээрээ юү гэж бид өөрсдөөсөө асуумаар байна. Япончууд ч гэсэн өнөөгийн даяаршин өөрчлөгдөж байгаа дэлхий ертөнцөд “яаж өөрөөрөө байх вэ, эдийн засгийн хувьд хүчирхэгжин хөгжиж байгаа улс орнуудтай яаж харилцах вэ” гэдэг дээр толгойгоо гашилгаж байна. Тэгэхээр энэхүү Бүшидо номоо бүгд дахин нэг уншиж, өөрсдийг нь хүчтэй болгож байсан энэхүү арга ухаанаараа хүчээ сэлбэх хүсэлтэй байгаа билээ.

-Өнөөдөр манай залуусын дунд самурайн талаар ойлголт тийм ч сайн биш. Самурай гэдэг нь өнөөдрийн цаг үед якуза гэгч болж таарч байна уу? гэсэн асуулт гарч ирж байна. Энэ нэг юмны үргэлжлэл үү, эсвэл тусдаа бүлэглэл уу?
-Самурай, якуза хоёр бол ямар ч холбоо байхгүй. Якуза гэдэг бол ерөөсөө хөрөнгөтөн нийгэм нэлээд дээд шатандаа гараад ирэх үед үүссэн нэлээд буруу талын улсууд. Гэхдээ самурай, якуза нарт нэг нийтлэг юм ажиглагдаад байдаг. Нийгмийн хөгжлийн тодорхой үе шатанд нийгэмтэйгээ зөрчилдсөн ямар нэгэн зохицож болохгүй байгаа зүйлийг зохицуулах гэсэн санаатай байсан нэг нийтлэг шинж байгаа.
Ялангуяа якузагийн хувьд дайны үеэр, дайны дараа Японы нийгэм эмх замбараагүй болсон тэр үед цагдаа нарт, төрийн байгууллагад туслаад гэмт этгээдүүдийг олж өгөх, эсвэл төр засгийнхаа заавар журмыг дагахгүй байгаа тохиолдолд зохицуулж өгөх тийм тохиолдол байсан. Гэсэн ч ерөнхийдөө хүчирхийллийн чиглэлээр ханддаг. Ялангуяа сүүлийн үед Японы нийгэм зөв урсгал, хөгжлийнхөө шатанд орчихсон энэ үед татвараас зайлсхийх, эсвэл захиалгаар ямар нэгэн хүнийг дарамтлах ч юм уу тийм зам руу орчихсон байхгүй юу.

-Тэгвэл якуза нь гэмт хэргийн бүлэглэл мөн үү?
-Одоо якуза бол ерөнхийдөө тийм л талдаа шүү дээ. Буруу муу юм руу яваад өгч байна. Гэтэл самурай болохоор их зөв зохицуулагч болж хөгжиж ирсэн байна ш дээ. Би түрүүн хэлсэн… бослого гаргасан тариачдыг дарах гэх зэрэг үйл ажиллагаанд оролцож байгаад цаашдаа зөв зохицуулалт, ёс зүйтэй бүлэглэл болоод их зөв тал руугаа явсан. Гэтэл якуза зохицуулах ажиллагаанд орсон мөртлөө цаашдаа буруу тал руу явж, гэмт хэргийн шинжтэй үйлдэл хийгээд ирсэн.

-Якуза нарын бүлэглэлийн эхлэлийг хэдий үетэй холбож тайлбарладаг юм бэ. Самурай нь хэдэн мянган жилийн түүхтэй юм байна шүү дээ?
-Самурай бол 7-8 зуун, феодал харилцааны үед үүссэн. Харин якузагийн тухайд яг хэзээнээс гэдгийг нь би нарийн мэдэхгүй байна. 1868 оноос эхлээд Японд ардчилсан нийгэм байгуулагдаж эхэлсэн шүү дээ. Тэгээд өнгөрсөн зууны эхээр, зах зээлийн харилцаа нэлээд дээд шатанд гарч ирээд, бизнес нэлээд зөрчил тэмцэлтэй үед шат руу ороод ирэх үед гарч ирсэн болов уу гэж бодож байна.

-Одоо Японд самурай гэж байна уу. Харакири хийх гэдгийг өнөөдөр бид домог шиг л ойлгодог. Гэхдээ энэ нь зөвхөн самурайн ёс зүйд байсан асуудал уу, зсвэл якуза нар ч үүнийг хийдэг юм уу?
-Харакири хийнэ гэдэг бол самурайн анги давхаргад л байдаг ийм ёс журам. Өөрийнхөө баримтлах ёс зарчмаас хазайж, хэлсэн амандаа хүрээгүй тохиолдолд өөрөө өөрийнхөө амийг егүүтгэдэг самурайн ёс жаяг. Якузад бол тийм ёс жаяг байхгүй байх. Харин тохиролцоо яриа хэлэлцээрээ зөрчих, буцах юм бол гарынхаа чигчий хурууг үеэр нь огтолдог юм гэсэн. Тэр ёс жаяг нь одоо байна уу үгүй юу мэдэхгүй. Самурайн өндөр ёс зүй, сайн чанаруудыг якузатай холбож ойлгож ерөөсөө болохгүй. Самурай яг өнөөдрийи Японд байхгүй.

-Эцэст нь нэг зүйл асууя. Таныг сумо тайлбарладгаар тань манай уншигчид сайн мэднэ. Их аварга Дагвадорж даваа худалдаж авдаг гэсэн шуугиан дэгдсэн. Японы сумод үнэхээр тийм юм байдаг уу?
-Тэр шуугиан бол ор үндэсгүй худлаа зүйл. Өндөр хөгжилтэй оронд ч, хөгжил дорой газар ч сенсааци тарьж тухайн асуудалд, өөрсдийнхөө хэвлэл мэдээлэлд олны анхаарал хандуулах явдал байдаг. Түүний л нэг. Ёкозүна хүний эрхэм чанар гэж байдаг. Бидний энэ. яриад байгаа самурайн бушидогийн ёс зүй сумод ч гэсэн байна. Тэгэхээр Ёкозүна хүн ч бас самурайн ухааныг баримталж байх ёстой. Яагаад гэвэл бүх салбарт нь энэ үзэл шингэж байдаг. Доод талын бусад бүх бөхчүүддээ өөрийн хүч чадал, чадвар, ухаанаараа үлгэрлэн, байлдан дагуулж байх ёстой. Ялангуяа Ёкозүна хүн бол бөхчүүдэд мөнгө өгч даваа худалдаж авна гэж хэзээ ч байхгүй. Тэр бол шал худлаа. Тэгээд ч Ёкозүна Асошёрюү энэ их хүчтэй хүн ингэнэ гэхэд итгэхийн аргагүй. Харин… Харин дэвжээнийх нь бөхчүүд ялагдаад тухайн дэвжээ тэр чигээрээ доошоо унаж, чадваргүй болох ч юм уу, эсвэл ямар нэгэн байдлаар унаж өгөх шаардлагатай тохиолдолд дэвжээний эзэд хоорондоо ярьж тохиролцох ганц нэгэн тохиолдол байдаг гэж ярьдаг юм билээ. Мөнгө өгч биш, дэвжээний эзэд нь тухайн бөхдөө “чи түүнд унаж өгөх ёстой шүү” гэж шууд тушаадаг гэж ярьдаг юм билээ. Тиймэрхүү л ганц нэг тохиолдол байдаг байх. Би бол яг нарийн ширийнийг нь сайн мэдэхгүй байна. Ер нь яг даваа худалдаж авдаг гэсэн асуудлыг хэн ч нотлохгүй шүү дээ, Өнөөдөр бид монгол бөхөд начны найраа байдаг, баталгаатай гээд л яриад байдаг. Гэтэл яг баталчихсан юм байхгүй л байна шүү дээ. Түүн шиг сумод даваа худалдаж авдаг гэсэн юмыг би мэдэхгүй. Гагцхүү ёс жудгаар, манайд ч гэсэн аварга хүн үнэхээр сайхан барилдахаар бөхөд унаж өгөөд цол ахиулж л байдаг. Энэ бол жудагтай буулт шүү дээ. Түүнтэй адил сумо бөхийнхөө төлөө ч юм уу, ямар нэгэн онцгой тохиолдолд дэвжээний эзэд хоорондоо яриад буулгах тохиолдол байдаг гэж ярьдаг юм байна.

-Ярилцсанд баярлалаа.
Ю.Шүрээ Чансаа /2007.03.10/

Японы мэргэжлийн сумо бөхийн үүсэл

Арлын Япон улсаас үүсэлтэй мэргэжлийн сумо бөхийг манайхан сүүлийн үед ихээхэн сонирхох болсон. Түүгээр ч үл барам сумогийн дэвжээг Монголын залуус эзэгнэж, сумо сонирхогчдын тоог жилээс жилд нэмэгдүүлж байгааг бид сайн мэдэх билээ. Харин энэхүү спорт нь хаанаас үүсэлтэй хийгээд ямар дэг жаягтай байдаг талаарх мэдээллийг спорт сонирхогч уншигч нартаа хүргэж байна.

Судлаачдын үзэж байгаагаар Нихоний сумо бөхийг 1700 жилийн түүхтэй гэж үздэг. Сумо бөхийн талаарх хамгийн эртний баримт бол МЭ 642 онд бичигдсэн "Нихоний түүхэн тэмдэглэл"-д байгаа домгууд юм. Эдгээрийн дотор одоог хүртэл дурсгал булш нь тахигдсаар ирсэн домог бол Сүкүнэ, Кэхая хоёрын тулалдаан (барилдаан) юм. МЭ 4-р зууны дунд үед Сүйнин хааны зарлигаар эдгээр хоёр хүчтэн барилдаж Сүкүнэ нь Кэхаягийнхаа ууцыг нь хугалж алсан гэх домог билээ.

Сумогийн түүхэн баримт олдворууд нь ихэвчлэн сумо барилдаж байгаа бөхчүүдийн дүрсийг сийлсэн /6-р зуунд хамаарах/ эртний ваар саван эдлэлүүд байдаг. Түүний дотроос 1969 онд олдсон "Бөхийн баримал " нь чухал олдворын нэгд тооцогддог. Энэ баримал 6-р зууны эхэн үед хамаарах бөгөөд "маваши" бүсэлсэн нүцгэн бөхийн баримал юм.

Ийнхүү Нихоний сумо бөх нь МЭ 4-6 зуунд үүсч өөрийнхөө төрхийг олж эхэлсэн гэдэг. Үүний дараа Нихоний түүхийн Нара, Хэиангийн үед (7-11 зуун) сумо нь эзэн хааны ордны үзвэр, уламжлалт спортын нэг болон хөгжжээ. Чухам энэ үеэс л сумод янз бүрийн язгууртны ёс, дэг жаягууд нэвтэрч сумо нь уламжлалт соёлын хэлбэрийг олж эхэлсэн байна. Тухайлбал эрт үед бөхчүүдийн барилдааныг талбар луу хүрэх замын хоёр талыг цэцгээр чимэглэдэг байсныг цэцгэн зам (хана мичи)гэх болж тэр нь өнөөг хүртэл хэрэглэгдэж байгаа билээ. Сумогийн хөгжлийн дараагийн үе нь буши буюу самурай нарын ноёрхолын үеийн /11-17 зуун/ сумо юм. Энэ үеэс сумо нь самурай нарын бие бялдараа хөгжүүлэх, чийрэгжүүлэх, хамгаалах тулааны бэлтгэл болохын зэрэгцээ цэрэг дайны бэлтгэл хийхэд зориулагдаж байв. Энэ нь яваандаа бэлтгэл сургуулилт төдий бус сумог бие даасан спорт болон хөгжихөд нөлөөлсөн байна. Нөгөөтэйгүүр тухайн үед сумо нь урьдын адил сумогийн үзэгчдээс хандив мөнгө олдог үзвэр хэвээр хөгжиж байв. Харин Камакүрагийн үес (12-13-р зуун) эхлэн сумо бөх нь мэргэжлийн болж, түүгээр амь зуух бөхчүүд олноор төрж эхэлсэн байна. Тухайн үед сумо нь Киото болон Осака хоёрт голлон дэлгэрч байгаад Эдогийн эхэн үес эдод /токиод/ мөн хөгжих болжээ.

Эдогийн дунд үе хүртэл сумод дохёо /дэвжээ/ гэж байсангүй. Анх сумогийн үзэгчид болон бөхчүүд тойрч суугаад түүнийхээ голд барилддаг байв. Дараа нь барилдах талбарын 4 буланд багана босгох болсон байна. Ингээд эдогийн дунд үеэс (1699 онд) эхлэн анх дохёо бий болжээ. Энэхүү хэлбэр, хэмжээ нь аажмаар өөрчлөгдсөөр одоо үеийн тойрог хэлбэрийг олсон юм. Гэвч сумо бөхийн хөгжил нь тийм ч шулуун дардан байсангүй. Эдогийн засгийн газар сумо бөхийг 1648-1684 оны хооронд хориглож байжээ. Үүний дараа Мэйжигийн үед шинэчлэл (1868 оноос) эхэлсэн боловч сумог хориглох, түүнийг хоцрогдсон бүдүүлэг үеийн спорт гэж үзэх хандлага хэвээр байлаа. Сумог эсэргүүцэгчид нүцгэн хүн барилдах нь улс орны нэр хүндэд муу, бүдүүлэг явдал болно гэж маргаж байв. Гэсэн ч сумо сонирхогч олон түмэн түүний дотор эзэн хаан өөрийн биеэр сумог очиж үзсэний дэмээр мартагдан сөнөх байдлаас сумо аврагдсан юм. Үүнээс хойш Нихоний түүхийн Мэйжи, Тайшо, Шова, Хэйсэйгийн сумо бөх нь өнөөдрийг хүртэл амжилттай хөгжиж байна. Сумо бөхийн дүрэм тун энгийн бөгөөд өрсөлдөгчөө дэвжээнээс гаргасан эсвэл гарыг нь дэвжээнд хүргэсэн бол тухайн бөх ялна.

Бөхчүүдийн өмсгөлийг "маваши" хэмээн нэрлэдэг. Хэрвээ барилдааны явцад "маваши" тайлагдвал тухайн бөхийг шууд унасанд тооцдог аж. Сумо бөх болохыг хүссэн залуус 173 см-ээс дээш өндөртэй, 75 кг-аас илүү жинтэй байхаас гадна 15-23 настай байх шаардлагатай гэнэ. Учир нь энэ спортод бидний нэрлэдгээр "махан бөмбөлгүүд" амжилт гаргах магадлал өндөр байдаг. Тэр нь ч батлагдсан. Зөвхөн бяртай, хүчтэй гэсэн шалгуураас гадна бөхчүүдэд боловсролтой байх шаардлага тавьдаг байна. Ямар ч бөх дор хаяж 9-р ангийн мэдлэгтэй байх ёстой байдаг. Мэргэжлийн сумод 54 дэвжээ бий. Дэвжээний эзэд нь зодог тайлсан нилээд нэр хүндтэй бөх байдаг. Тэдний үг хууль л гэсэн үг. Энд нэг бичигдээгүй хууль байдаг нь дэвжээний эзэд өөрийнх нь охинтой гэрлэсэн бөхчүүдэд дэвжээгээ өвлүүлэн үлдээдэг байна. Одоогийн байдлаар ёкозуна Асашёорюугийн "Такасаго" саяхан зодог тайлсан их аварга Мусашимаругийн "Мусашигава" дэвжээг хамгийн хүчирхэгг тооцдог гэнэ. Жил бүрийн сондгой тоотой саруудад болдог уламжлалт тэмцээнийг "башё"хэмээн нэрлэнэ. Башё 15 хоног үргэлжлэх бөгөөд cap бүр өөр өөр нэртэй. Тухайлбал нэгдүгээр сарынхыг Хацу, гуравдугаар сарынхыг Хару, гэх мэтээр нэрлэдэг. Нэг, тав, есдүгээр сарын барилдаанууд Токиод, гуравдугаар cap Осакад, долдугаар сард Нагояд, арваннэгдүгээр сард Фукуокод барилдаанууд зохиогддог. Макуучи, журёо зиндааны бөхчүүд 15 барилдаан хийх бол доод зиндааныхан 7 удаа барилддаг аж.

Ингэхдээ бүх өрсөлдөгч нартайгаа тулалдах боломжгүй тул хоорондоо ойролцоо даваатай яваа бөхчүүд оноолтоор барилддаг. Нэг дэвжээний хоёр бөх аваргын төлөө өрсөлдөж, сүүлийн өдөр адил даваатай гарсан үед л хоорондоо барилдахгүй байх "алтан" дүрэмтэй. Сумо нь зөвхөн спорт төдийгүй Японы ард түмний аж амьдрал, зан заншлын нэгээхэн хэсэг тул нарийн дэг жаягтай. Тухайлбал барилдааны дэвжээ болох "дохёо" дээр эмэгтэй хүн гарч болохгүй. Түүнийг тусгай зориулалтын шавраар хийдэг бөгөөд түүн дээр зөвхөн давс цацдаг нь элдэв муу зүйлээс бөхийн ариун дэвжээг хамгаалж буй хэрэг гэнэ. Тэмцээн эхлэхийн өмнө зүүн дэвжээний бөхчүүд, дараа нь баруун дэвжээний бөхчүүд гарч ёслол хийж ордог. Үүний дараагаар их аварга хоёр туслахын хамт ёкозунагийн ёслолоо хийнэ. Шагналын дээд хэлбэр нь эзэн хааны гэр бүлээс Макүүчи зиндаанд түрүүлсэн бөхчүүдэд олгодог шилжин явах цом юм.

Харин 1991 оноос эхлэн манай залуус Нихоний мэргэжлийн сумо бөхийн ертөнцөд орж амжилттай барилдаж байгаа билээ. Өнөөдөр мэргэжлийн сумод Монгол, Болгар, Гүрж, Америк, Бразил, Солонгос, Орос, Хятад зэрэг орны бөхчүүд барилдаж байна. Мөн дэлхийн хэд хэдэн оронд сонирхогчидийн сумогийн холбоо байгуулагдаж, сонирхогчдийн сумогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн тогтмол зохион байгуулагддаг байна.

Япон судлаач Л.Төмөрбаатар 5 саяар сүмо тайлбарлажээ

Монголд үйл ажиллагаа явуулж байгаа телевизүүд мэргэжлийн сумо эхлэх цагаар бүгд шахуу шууд тайлбарлан хүргэж байгаа. Болсон болоогүй, мэдэх мэдэхгүй хүүхдээр тайлбарлуулах нь үзэж байгаа хүмүүстээ ч гологдож байгааг хэнээсээ нуух билээ. Япон хэл мэддэг л бол сумо тайлбарладаг бичигдээгүй хууль үйлчлээд ч байх шиг.

Япон хэл мэддэггүй өвгөн хүртэл мэхний нэр, сумочдын үүсэл гарлыг тов хийтэл нь хэлдэг болсон энэ үед тэднээс давж дуугарна гэдэг хэр баргийн аавын хүүгийн хийдэг ажил биш бололтой. Япон судлаач Д.Төмөрбаатарыг С-1 телевиз таван сая төгрөгийн цалин амлаж кюшюү башёг тайлбарлуулахаар авчирч чадсан байна. Тэрээр үнэхээр ч чансаа өндөр байж бусадх телевизийн хөтлөгч нараас арай л өөрөөр хөтөллөө. 15-хан хоног сумо тайлбарлуулаад 5 сая төгрөг тоолоод чулуудна гэдэг хэр баргийн телевизийн хийхээр бэнчин биш байх.

Түүнчлэн 15 хоног сумо тайлбарлаад 5 сая төгрөг авна гэдэг хэр баргийн япон судлаачийн хийгээд байдаг зүйл биш байх. С-1 ч, Д.Төмөрбаатар ч том юмаа хэмээн сонссон хүмүүс дуу алдаж байна. Энэ нь Монголын телевизийн түүхэнд оюуныг өндрөөр үнэлсэн нанхны тохиолдол болох байх хэмээн учир мэдэх хүмүүс ярьжээ. Япон Төмөрбаатар гэж нэрийдсэн тэрээр анх удаа ийнхүү сумо хөтлөгчдийн дунд цахиур хагалж дэлхий жишигт оюунаа үнэлүүлж чадлаа.
мэдээллийн эх сурвалж: Чансаа /2006.12.02/

Asashoryu vs Takanohana 朝青龍 vs. 貴乃花

朝青龍明徳（あさしょうりゅう あきのり、1980年9月27日 - ）は、モンゴル国ウランバートル市出身の力士で、第68代横綱。 本名 Долгорсүрэн Дагвадорж（Dolgorsüren Dagvadorzh;ドルゴルスレン・ダグワドルジ）。高砂部 屋所属。2004年ごろにして、「平成の大横綱」と形容される。 貴乃花との対戦は、貴乃花の怪我による長期休場のためわずか2回 しか...